İran-ABŞ anlaşmasının görünməyən tərəfi: Qazanan kim, itirən kim

ABŞ və İran arasında əldə olunduğu bildirilən anlaşma memorandumunun ətrafında formalaşan geosiyasi mənzərə göstərir ki, burada söhbət tərəflərin qarşılıqlı etimadından və ya uzunmüddətli sülh iradəsindən deyil, daha çox qarşılıqlı zərurətdən gedir. İyunun 19-da İsveçrədə imzalanacağı gözlənilən sənəd Yaxın Şərqdə yeni dövrün başlanğıcı kimi təqdim olunsa da, əslində bu, tərəflərin üzləşdiyi ağır geosiyasi və iqtisadi reallıqların nəticəsidir.

Tehran niyə geri çəkilməyə məcbur oldu?
Son illərdə İranın üzləşdiyi iqtisadi sanksiyalar, maliyyə məhdudiyyətləri, enerji ixracına qoyulan maneələr və faktiki dəniz blokadası ölkə iqtisadiyyatını ciddi şəkildə zəiflədib. Tehranın uzun müddət bu yükü daşıması artıq mümkün görünmürdü.
İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın son bəyanatları da bunu açıq şəkildə təsdiqləyir. O, ölkəyə qarşı aparılan "mürəkkəb iqtisadi müharibənin" hərbi qarşıdurmadan daha təhlükəli olduğunu etiraf edib. Əslində Pezeşkianın söylədikləri İran rəhbərliyinin daxildə gördüyü acı mənzərənin etirafıdır.

Çünki iqtisadi müharibə İran üçün təkcə statistik göstəricilər deyil, gündəlik yüz milyonlarla dollar itki demək idi. Neft ixracının məhdudlaşdırılması, maliyyə sisteminin qlobal bazarlardan təcrid olunması, investisiyaların dayanması və logistika marşrutlarının bloklanması nəticəsində ölkə iqtisadiyyatı faktiki tükənmə mərhələsinə yaxınlaşmışdı.
İnflyasiya, milli valyutanın dəyərsizləşməsi, enerji və su təchizatında yaranan problemlər, sosial narazılığın artması Tehranı danışıqlara məcbur edən əsas amillər oldu. Bu baxımdan əldə edilən memorandum İranın diplomatik qələbəsindən daha çox, iqtisadi çöküşün qarşısını almaq üçün atılmış məcburi addım kimi görünür.

Moskva və Pekin İranın tam çökməsini istəmirdi
İranın zəifləməsi müəyyən mənada Rusiya və Çinin maraqlarına uyğun gəlirdi. Çünki iqtisadi və siyasi baxımdan zəifləyən Tehranı daha çox Pekin və Moskvadan asılı vəziyyətə salırdı. Lakin bu asılılığın da həddi var idi.
Rusiya və Çin üçün İran təkcə tərəfdaş deyil, həm də Qərbin təsirinə qarşı mühüm geosiyasi buferdir. İranın tam iqtisadi kollapsı və ya daxili sabitliyinin pozulması regionda idarəolunmaz proseslər yarada bilərdi. Bu isə həm Moskvanın, həm də Pekinin maraqlarına zidd idi.
Xüsusilə Ukrayna müharibəsi fonunda Qərblə qarşıdurma yaşayan Rusiya yeni bir regional böhran ocağının yaranmasını istəmirdi. Çin isə enerji təhlükəsizliyi baxımından İranın sabit qalmasında maraqlıdır. Bu səbəbdən həm Moskva, həm də Pekin son aylarda Tehranın diplomatik çıxış yolu tapmasını təşviq edən aktorlar sırasında yer aldılar.

Ən böyük geosiyasi dividendi Pekin əldə edir
Əldə olunan anlaşmadan ən böyük strateji qazancı əldə edən tərəflərdən biri məhz Çindir.
Son illər Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran arasında münasibətlərin normallaşdırılmasında vasitəçilik edən Pekin artıq Yaxın Şərq diplomatiyasının əsas oyunçularından birinə çevrilib. İran-ABŞ gərginliyinin yumşalması da Çin üçün qlobal nüfuzunun genişlənməsi baxımından mühüm fürsətdir. Pekin bununla beynəlxalq sistemdə yalnız iqtisadi güc deyil, həm də münaqişələri tənzimləyə bilən qlobal siyasi mərkəz olduğunu nümayiş etdirməyə çalışır.
Əgər proses uğurla davam edərsə, Çin özünü ABŞ-a alternativ qlobal güc kimi təqdim etmək üçün yeni arqument əldə etmiş olacaq.

Böhran təkcə İranı deyil, bütün dünyanı vururdu
İran ətrafında yaranmış gərginlik artıq regional çərçivələri aşmışdı. Hörmüz boğazında yaranan risklər dünya enerji bazarlarını sarsıdırdı. Qlobal neft və qaz qiymətlərindəki dalğalanmalar Avropadan Asiyaya qədər bütün iqtisadiyyatlara təsir göstərirdi.
Eyni zamanda Yaxın Şərqdə artan hərbi risklər beynəlxalq logistika marşrutlarının fəaliyyətinə mənfi təsir edir, ticarət zəncirlərində gecikmələr yaradırdı. Bu isə daşınma xərclərinin artmasına, inflyasiya təzyiqlərinin güclənməsinə səbəb olurdu.
Belə vəziyyət nə Avropanın, nə də ABŞ-ın maraqlarına uyğun idi.
Vaşinqton üçün enerji bazarlarındakı qeyri-sabitlik daxili iqtisadi göstəricilərə və siyasi reytinqlərə təsir göstərən amilə çevrilə bilərdi. Bu baxımdan Ağ Evin də gərginliyin müəyyən həddə qədər azaldılmasında maraqlı olması təəccüblü deyil.

Vasitəçilər də qazananlar sırasındadır
Bu prosesin mühüm qaliblərindən biri də vasitəçi ölkələrdir. Pakistan, Qətər, Türkiyə və Misir diplomatik platformaların yaradılması, tərəflər arasında əlaqələrin qorunması və texniki danışıqların təşkilində aktiv rol oynadılar.
Xüsusilə Pakistanın adının ön plana çıxması İslamabadın beynəlxalq nüfuzunun artmasına xidmət edir. Qətər uzun illərdir regional vasitəçilik diplomatiyasını uğurla davam etdirir və bu proses onun mövqelərini daha da gücləndirir.
Türkiyə isə regionun təhlükəsizlik və diplomatiya mərkəzlərindən biri kimi rolunu bir daha nümayiş etdirmiş oldu. Misir də ərəb dünyasında təsir imkanlarını artırmaq üçün əlavə imkan qazandı. Növbəti mərhələlərdə aparılacaq danışıqlarda bu ölkələrin siyasi dividendlər əldə etməsi tamamilə mümkündür.

Bu sənəd sülh deyil, sadəcə ilk mərhələdir
Lakin ən vacib məqam ondan ibarətdir ki, iyunun 19-da imzalanacağı gözlənilən memorandumun özü hələ yekun sülh demək deyil. Əksinə, sənəd daha çox gələcək danışıqlar üçün çərçivə rolunu oynayır.

Nüvə proqramı, sanksiyaların tam ləğvi, təhlükəsizlik zəmanətləri, regional təsir zonaları və digər əsas məsələlər hələ də açıq qalır.
Donald Trampın özü də bəyan edib ki, razılaşmanın pozulacağı halda Vaşinqtonun alternativ ssenariləri mövcuddur. Bu isə tərəflər arasında etimadın hələ formalaşmadığını göstərir.
Üstəlik, Yaxın Şərqin son onilliklərdəki siyasi təcrübəsi göstərir ki, ilkin razılaşmaların sonradan pozulması və ya yeni böhranlarla əvəz olunması istisna deyil.

Bu gün təqdim olunan anlaşma Yaxın Şərqdə qalıcı sülhün təmin olunduğu anlamına gəlmir. Daha çox tərəflərin nəfəs almaq, gələcək addımlaırnı müəyəyn etmək əldə etdiyi taktiki fasiləni xatırladır.
Tehran iqtisadi tükənmə təhlükəsi səbəbindən geri addım atmağa məcbur qalıb. Vaşinqton regional və qlobal iqtisadi riskləri azaltmağa çalışır. Moskva və Pekin İranın çökməsinin qarşısını almaq istəyir. Vasitəçi dövlətlər isə yeni diplomatik dividendlər qazanırlar. Lakin bölgədəki fundamental ziddiyyətlər qalmaqdadır. Nüvə proqramı, regional nüfuz uğrunda mübarizə, İsrail amili və böyük güclərin rəqabəti aradan qalxmayıb.

Bu səbəbdən iyunun 19-da imzalanacaq sənədi Yaxın Şərqdə yeni sülh erasının başlanğıcı kimi deyil, böyük böhranın növbəti mərhələsinə keçid üçün əldə olunmuş müvəqqəti geosiyasi kompromis kimi qiymətləndirmək daha doğru olardı. Çünki bu anlaşmaya görə, Tehran üçün dəniz blokadası açılacaq və yeni sanksiyalara məruz qalmayacaq. Ancaq mövcud sanksiyalar aradan qaldırılmır.